Sluis

      Geen reacties op Sluis

Er zijn weinig waterwoorden waarvan de betekenis zo veel aan verandering onderhevig is geweest dan bij het woord sluis. Daarvan bleven in de loop van 17e eeuw twee betekenissen over, die van ‘schutsluis met deuren voor scheepvaart’ en die van ‘lossluis of spuisluis door een waterkering’.

In het verleden bestonden er nog veel alternatieven voor het woord sluis. Soms zit Noord-Brabant aan de rand van het verspreidingsgebied, maar de oudste attestaties komen de meeste woorden voor. Lang was geen duidelijk onderscheid geweest tussen het moderne woord stuw ‘een waterbouwkundige constructie om een hoogteverschil te overbruggen’ en het woord sluis.

Ook woorden als; verlaat (vallaat), spui (spoie), stut, schut, bak, schutlaken, sluiskil, sas (sassinge), heul, zijl (zile), weer, houw (heeuw), ark (arcke), komen voor in vergelijkbare betekenissen.

Een van de weinige foto’s van een houten ontlastsluis, hier bij de vml. watermolen van Sint-Oedenrode (Hambrug). Uit de Collectie van Jo van der Kaay (BHIC). Jarenlang ging men over het Sluiske (zoals het in de volksmond heette) vanaf Eerschot naar het centrum van Sint-Oedenrode.

De oudste attestatie van ‘sluis’ zijn al uit de 12e eeuw. De oudste (Vlaamse) waarnemingen betreffen sluus, slusa (1120). Tot de oudste Noord-Brabantse vermeldingen behoort de sluis van de Elskensweijer, een voormalige visvijver op de oude grens van Bakel, Vlierden en Deurne en Liessel. Bij de uitgifte van de gemene gronden aan Vlierden door hertog Jan van Brabant (1325) wordt deze Sproese Sluysse genoemd als één van de grenspunten van de Vlierdense gemeente. De sluis diende voor de opstuwing van beekwater van de Raktse Loop, Raecktse Loep (1615) ook wel Oude Aa genoemd. Ook in de stad ’s-Hertogenbosch werd het woord sluyse al in 1301 gebruikt. In 1309 verleent Hertog Jan II van Brabant aan de Polder van der Eigen toestemming tot de bouw van de van een sluis door de nieuwe Maasdijk te Gewande, ten behoeve van de uitwatering van de Hertogswetering. Het sluyswiel van de watermolen van Luissel (Boxtel) wordt in 1451 genoemd.

De in 1678 gebouwde en in 1975 gerestaureerde Geertruisluis (’s-Hertogenbosch). De scheepssluis overbrugde het hoogteverschil tussen de Maas en de rivieren de Dommel en de Aa. De sluis had tevens een militaire functie. De afvoer van het Dommel- en het Aa water kon er mee worden gestremd om daarmee de omgeving van de stad ter verdediging onder water te zetten.

Het woord is een ontlening uit het  Romaans exclusa of rechtstreeks uit Latijn sclusa‘ in de betekenis ‘afsluiting, waterkering’. Dankzij de bekendheid van de Hollandse waterbouwkundige werken kwam het woord ook in andere talen terecht, zoals het Russisch. Afgeleid van sluis ontstond het werkwoord sluizen; ‘water lozen’, een dijk voorzien van een sluis en schepen door een sluis laten varen’.

Sluis heeft soms in combinatie met andere stamwoorden waternamen gevormd zoals; Sluisgraaf en Sluisloop, met als doel het polderwater door de dijk te lozen op de rivier of een watermolen te ontlasten van water. Meestal was er dan ook sprake van een sluiswiel ‘uitspoelingskom’.

Op 14 april 1930 verzoekt de zwemvereniging te Sint-Oedenrode toestemming aan het college of er een afrastering gemaakt kan worden in de Sluiswiel (van de voormalige watermolen) en een gedeelte zo in te richten dat het gevaar voor verdrinking voor de niet of althans weinig geoefende zwemmers is uitgesloten.

 

Vele synoniemen voor sluis

De woorden zijl en verlaat komen ook in Noord-Brabant voor naast sluis. Nabij Kalmthout (B) ‘… ter plaetse alwaer de groote s’heere beke die los allen het water van Calmpthout loopt onder doorde torffvaerte door een ziel oft verlaet nortwaert op naer Esschen’ (1632).

In de stad ’s-Hertogenbosch was zile tot in de 14e eeuw de algemene term voor de stuwen in de Binnendieze. Waarschijnlijk is het woord als vakterm meegebracht door werklieden uit Holland of Vlaanderen tijdens de aanleg van de waterwerken in toen nieuwe stad. Vanaf begin 16e eeuw werd voortaan gesproken over ‘sluyse ende verlaet’. De ‘sluyse’ dienden voor het peilbeheer in de stad en de ‘verlaeten’ voor het schutten van de schepen.

Stouwen is een van oorsprong Brabantse nevenvorm van stuwen, welke is doorgedrongen in het algemene Nederlandse taalgebruik. Als werkwoord komt het naast stuwen al in de 16e eeuw voor. ‘…die schepen, die gelosset sijnt, sullen den geladen schepen wijcken, unde leggen se achter den ander, drie breet, updat dat water nyet gestuwet en word …’ (1501). Het woord stuw als bouwwerk, nu algemeen gangbaar voor ‘het op peil houden van een water’ wordt echter pas in de 19e eeuw algemeen gebruikt en vervangt dan sluis.

Veel ouder het werkwoord stutten in de betekenis ‘opstuwen’. Voor zover bekend niet als bouwwerk. Een mooi Vlaams voorbeeld van stutten in de betekenis van gestuwd/afgesloten zijn, waarbij de vistrek van de Schelde wordt gehinderd;

Omme dat de verssche (zoetwater-) visschen, die plaghen te commene bij groter menichte uuter Scelde de Dorme up, duer de Zuutlede … ende van daer ter stede van Ghend, ende inden tijd als zij pleghen te vorsene ende zy also quamen sonder ghestudt te zine inde Zuutliede, plaghen de verssche rivieren van ontrent de voors. stede alle te bet ghespijst te zine … (1438) en ‘… zoo heeft de stede te Goudersluys een verlait gemaict omme tsoutte water te stutten’ (1514). Het werkwoord ‘vorsen of veursen’ betekent ‘paaien, kuit schieten’

In de 17e eeuw komt stutten ook gebruikt in de stad ’s-Hertogenbosch ‘om het water bij drooge tijden in de stadt ’s-Hertogenbosch te houden’.

Wellicht nog ouder is het werkwoord schutten, dat vele betekenissen kent waarvan ‘het schutten van schepen naar een hoger op lager rivierpand’ de betekenis gehouden heeft. Oorspronkelijk betekende schutten ‘een oeverland schutten, beschutten, het land met een dam, dijk afsluiten en daardoor het land tegen overstroming beveiligen, beschermen’. Een mooi voorbeeld komt uit Helmond; ‘..dat de pachteners in die gaende stromen, hem verpacht sijnde, dwater nyet hogher houden oft schutten en sullen, dan op enen pegel soomen die setten’ (1484).

Een ander voorbeeld van schutten in de betekenis van modern wegsluizen is Schutlaken (1326)... de wetering voegde zich samen met de Osscher wetering bij ’t Schutlaken’ de keersluis in de Hertogswetering tussen de Osse Kade en de Leuterdijk. Dit woord is een combinatie van de werkwoorden keren als lekken.

Als laatste het woord Sluiskil (Sluijkille, 1750) als waternaam in Ossendrecht. Dat sluiskil het gangbare woord werd voor de uitwateringsgeul (uitmonding) via een sluis door een waterkering, blijkt uit een provinciaal overzicht  van waterschappen in Noord-Brabant uit 1840. Hierin wordt de uitmonding van de rivier de Raam in de Maas bij Velp sluiskil genoemd; ‘eene stenen sluis op de sluiskil van de Polder van Mars’. Zie het artikel over de waternaam Kil.

Zie bijgaande link naar de artikelen over Sluijskil, Sluisgraaf en Sluisloop.

Voormalige uitlaatsluizen van de 4 beken in de Landen van Megen en Ravenstein op de Maas (Oost-Brabant). Deze sluizen zijn ontstaan toen de oorspronkelijke mondingen door de dijkaanleg begin 14e eeuw werden afgesloten. Kaart: Hendrik Verhees (1800), bewerkt door Hein Elemans (2021).

Geraadpleegde bronnen:

  1. Deurnewiki https://www.deurnewiki.nl/wiki/index.php?title=Elskensweijer
  2. G. van Berkel & K. Samplonius, Nederlandse plaatsnamen verklaard (2018).
  3. W. C.A Staring en T. J Stieltjes, Hydrographie van Overijssel. De Gids. Jaargang 15 (1851).
  4. A. Steketee en D. Hoogma, ’s-Hertogenbosch Waterstad, een historische waterstaatkundige verkenning, ’s-Hertogenbosch (1996)
  5. M. Schönfeld, Nederlandse waternamen. Amsterdam: N.V. Noord-Hollandsche Uitgeversmaatschappij (1955).
  6. H. Buijks, Oud sluisje bij Keent ontdekt. In tussen Maas en Erfdijk (2016).
  7. M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs. Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam (2003-2009).
  8. W. Gysseling, Toponymisch Woordenboek, deel I. (1960).
  9. https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/het-sluiske-in-de-dommel

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *